شماره دوازدهم | سواد فرمان کریمخان زند درباره بستنشینی در حرم حضرت معصومه(س)
در دوازدهمین شماره، یکی از اسناد موجود در آرشیو ملی ایران به مناسبت ۱۰ ربیعالثانی، برابر با ۱۱ مهرماه، سالروز وفات حضرت فاطمه معصومه(سلاماللهعلیها)، مورد بررسی قرار گرفته است؛ سندی که به موضوع بستنشینی در حرم آن حضرت و معافیت متولی و خدام آستانه از پرداخت مالیات اختصاص دارد.
به گزارش روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم و گاه مغفولمانده موجود در گنجینه آرشیوی این سازمان طراحی شده است و در هر شماره، یکی از اسناد تاریخی، فرهنگی، اداری یا اجتماعی موجود در آرشیو ملی ایران را معرفی و بررسی میکند.
دوازدهمین شماره این مجموعه به معرفی سندی از آرشیو ملی ایران اختصاص دارد که با عنوان «سواد فرمان کریمخان زند درباره بستنشینی در حرم حضرت معصومه(سلاماللهعلیها) و نیز معافیت متولی و خدام آن از پرداخت مالیات» شناخته میشود.
تاریخ صدور اصل فرمان به شعبان سال ۱۱۷۲ هجری قمری بازمیگردد. این فرمان در دورههای بعد، بهویژه در محاکم حقوقی، بهعنوان سندی معتبر برای استناد در صدور احکام مورد استفاده قرار گرفته است. از آنجا که امکان جابهجایی اصل سند در دادگاه وجود نداشته، رونوشتی رسمی از آن در ۱۴ خرداد ۱۳۱۱ هجری شمسی در عدلیه قم تهیه شده و با مهر و امضای مقامهای رسمی، تأیید و «برابر با اصل» اعلام شده است.
در تمایزگذاری میان اصل سند و رونوشت، که در متون دیوانی از آن با عنوان «سواد» یا «کپی» نیز یاد میشود، معیارهایی وجود دارد. در سواد سند، مهر رسمی افراد یا سازمانها درج نمیشود و تنها نام فرد یا نهاد آورده میشود. همچنین بهجای مهر یا امضا، عباراتی مانند «محل مهر» یا «محل امضا» ذکر میشود و در آغاز سند نیز واژه «سواد» یا «رونوشت» درج میگردد.
در متن فرمان، کریمخان زند خطاب به گروههای مختلف جامعه، از جمله سادات، علما، خواتین، سپاهیان، حکام و اهالی مملکت، مسئله اخراج بستنشینان حرم حضرت معصومه(س) را مورد توجه قرار داده است. وی با تأکید بر لزوم پاسداشت حرمت و تکریم این بارگاه، تصریح میکند که پس از صدور فرمان، هیچکس حق ندارد بستنشینان را به اجبار از حرم بیرون کند؛ مگر آنکه آنان خود با رضایت و اختیار از آنجا خارج شوند.
کریمخان زند در ادامه، میرزا محمدخلیل، متولی آستانه را مسئول اجرای تنبیه درباره افرادی میداند که از این فرمان سرپیچی کنند. همچنین در پایان فرمان، متولی و همه خدام آستانه را، بهجز در خصوص رقبات ملکی و اربابی، از پرداخت هرگونه حوالجات حکمی و مالی، یعنی مالیات، معاف میسازد.
کریمخان زند در عین حال، ضابطان و عمال حکومتی قم را موظف میکند که این معافیت را نهتنها در زمان حاضر، بلکه برای نسلهای آینده نیز معتبر بدانند و به اجرا بگذارند و از هرگونه تغییر یا تبدیل در آن جلوگیری کنند.
این سند با شماره ۲۵۰۶۹-۲۴۰ در آرشیو ملی ایران به ثبت رسیده و نگهداری میشود.
